Гагцхүү гайхамшигт жанжин, гайхамшигт цэрэг хоёрын нэгдлээс гайхамшигт ялалт төрдөг. Учир юун хэмээвээс цэргийн жанжны ямар ч оновчтой шийдвэр нь, түүнийг ягштал биелүүлж чадах эрдэм, чадвар төгс цэрэг дайчидгүй байх аваас тэр нь мөрөөдөл төдий болох авай.
Цэрэг хүн гэдгийг эгэл хүнээс ялгаатай “Мэргэшсэн дайчин” гэдэг талаас нь ухан болгоовоос энгүүн нэгэн бодгаль хүмүүн төдий бус, харин тодорхой, тодорхой хүчин зүйлсийн цогц нийлбэр байдгаараа онцлог. Цэрэг хэмээх ухагдахууныг бүрдүүлэгч тэдгээр хүчин зүйлс цаг үе, улс үндэстэн бүрт харилцан өөр өөр байх агаад тэдгээр нь ямархуу шинж чанар, хүчин чадалтай байх, ялангуяа хоорондоо хэрхэн зохицон нэгдэж чадаж байна вэ гэдгээс тухайн цэрэг дайчдын чадавхи ихээхэн хамаарна.

Эдгээрээс гадна нэг талаас, тухайн цэрэг дайчдын байлдааны гол зэвсэг чухам ямар зэвсэг байна вэ, нөгөө талаас түүний байлдааны гол хэрэгсэл нь чухам юу байна вэ гэдгээс цэрэг дайчны онцлог шинж чанар илэрнэ. Энд “Байлдааны гол зэвсэг” гэж дайтан тулалдах явцад хүн, амьтан, хүрээлэн буй орчинд шууд хөнөөл учруулах үйлчлэл бүхий зүйл, тэгэхдээ цэрэг дайчны гол хэрэглэж дадсан зэвсгийг хэлж байгаа бөгөөд харин “Байлдааны гол хэрэгсэл” гэж тулалдах явцад хүн, амьтан, хүрээлэн буй орчинд шууд хөнөөл учруулдаггүй авч, цэрэг дайчдын байлдааны чадавхид шууд нөлөөлдөг болон байлдах нөхцлийг бүрдүүлэх үйлчлэл бүхий гол зүйлүүдийг хэлж байгаа юм.

Энэ үүднээс авч үзвээс “Рыцарь” хэмээх өрнөдийн морьтон баатар цэрэг гэхэд нэгд, бодгаль хүн, хоёрт, түүний хэрэглэдэг гол зэвсэг нь жад, гуравт, байлдааны гол хэрэгсэл нь морь болон өвч төмөр хуяг, дуулга болох тул рыцарийг “Хүн-жад-морь-хуяг”-ийн цогц гэж тодорхойлж болно.

Энэчлэн тодорхойлох аваас Чингис хааны цэрэг дайчид гэдэг нь эн түрүүнд “Хүн-морь-нум гурвын хосгүй гайхамшигт нэгдэл” байснаараа тэр цагийн бусад улс орны цэргээс онцлог ялгамжтай байна.

Нэг. Бодгалийн шинж чанар
1.Гадна төрх, бие бялдар, ааш араншингийн тухайд
Тэр үеийн монгол дайчид бодгаль хүмүүний хувьд ч бусдаас өвөрмөц онцлог шинж чанаруудыг агуулсан байжээ. Гадаадын түүх сударт юуны түрүүнд монголчуудын гадна төрх байдлын тухайд онцлон дурдсан зүйлс цөөнгүй байдаг агаад тэгэхдээ   сайлах,   муулах алинд хэрэглэсэн байх нь олонтаа. Жишээ нь: XIII зууны Армяны түүхч хар ламтан Магаки “Харваач улсын түүх” хэмээх номондоо “…эл дээд орноо (Армяны дээд хэсэгт) анхлан ирсэн татаарууд (монголчууд) хүмүүнтэй огтын төсгүй асан ажгуу. Байдал төрх нь үгээр илэрхийлэхийн аргагүй аюумшигтай муухай. Толгой нь гэхэд одос үхрийнх шиг данхгар том, нүд нь тахианы дэгдээхэйнх шиг онигор, хамар нь мийнх лүгээ адил оготор, хацар шанаа нь нохойнх лугаа адил өргөн, бүсэлхий бие нь шоргоолжных шиг нарийхан, хөл нь гахайнх лугаа адил богинохон. Сахал самбай гэж огтоос байхгүй. Арслан барсын хүчтэй атлаа бүргэд шувуу шиг чарлаа шингэн дуутай. Тэгээд хэний ч санаанд оромгүй газраар гэнэт гарч ирэх бөлгөө” гэсэн нь өрсөлдөгч дайсныхаа жигшим муухай дүр төрхийг өшрөн хорссон сэтгэлийн угаас илэрхийлэн гаргасан эртний тэр хүмүүний гэнэнхэн дүрслэл юм.

2.Тэсвэр хатуужил 
Гадаад, дотоод түүхийн сурвалж бичгийг шүүрдэн үзэхүл эн түрүүнд тэдний тэсвэр хатуужилтайг гайхшран өгүүлсэн нь цөөнгүй ажээ. Нэгэн хятад сурвалжид “Тэд төрөлхийн өлсгөлөн даамгай байдаг. Нэгээхэн хэсэг бяслаг идээд, жаахан ус уучихвал хоёр, гурван хоногийг өнгөрөөчихнө. Мөн хүйтэнд тэсвэртэй. Хэдэн тохой зузаан цасан дотор ч хамаагүй, хөл, гараа атируулан хэвтээд л унтчихна.

Тэгээд хүйтэн ч гэхгүй, “Үнэхээр салхи, бороонд зовирол үгүй, өлсч ундаасахад ядрал үгүй. Үүгээр дундад улсын хүмүүс тэдэнтэй тэнцэж болшгүй. Учрыг нь бодвол бага балчрын үеэсээ чингэсээр ирээд тийм болсон бололтой” гэсэн бол Плано Каприни “Тэд сүрхий тэвчээртэй бөгөөд нэг, хоёр хоног юу ч идэж уугаагүй байвч өлсөж цангаж байгаа нь огт мэдэгдэхгүй. Харин ч баян цатгалан хүмүүс шиг байж, дуулж хөгжилдөцгөөх ажгуу. Тэсгим хүйтэн, аагим халууны аль алинд ч морь унахдаа тун тэвчээртэй улс. Ер нь тэд эрх танхил, булбарай улс биш” гэсэн байх жишээтэй.
Тиймээс тэд Наполеон, Хитлерийн цэргийг мөхөөсөн оросын тэсгим хүйтэн хийгээд дорно дахины их цөлийн аагим халуун, ерөөсөө суурин соёл иргэншилт улс сүйрэлд хүрэх нөхцлийг тэсвэрлэн давж, хаана л бол хаана төрөлх нутагтаа яваа мэт дайтах чадвартай байлаа.

Дашрамд өгүүлэхэд эрдэмтэд шар арьстныг нийтэд нь “Хятаджуу” гэх юмуу “Японжуу” гэх мэт нэрлэлгүй, харин “Монголжуу төрхтөн” гэж нэрлэсэн нь ч нэгийг өгүүлэх бөлгөө.

З.Моринд гарамгай байдал
Эртний монголчууд бараг л морин дэл дээр өсч, амьдарч, насан өөд болдог агаад тэдний хувьд агт морь бол дээл хувцас, хоол унд шиг л ердийн, тэгэхдээ зайлшгүй хэрэглээний   зүйл   байсан билээ.Тиймээс ч монгол цэрэг гэвэл гагц морьт цэрэг байсан нь ойлгомжтой. Гэхдээ морьд нь ч бас мөнөөх хахир хатуу байгаль орчны хүнд бэрх сорилыг даван амьдарч дадсан учраас эзэд лүгээ адил онцгой тэсвэртэй байсан ажээ. Тиймээс эл хоёр талын онцгой тэсвэр хатуужлын нэгдлийн үр дүн нь өөр хаана ч байхгүй, гайхалтай хүчин зүйл болж хувирах шидтэй байжээ.
Монгол цэрэг эрс алсын аян замд эмээл дээрээ дуг хийн амсхийж чаддаг байсан агаад тийнхүү бууж хоноглох амралтгүйгээр арав гаруй хоног тасралтгүй аялах нь хэвийн үзэгдэлд тооцогддог байсан гэдэг.

4.Мэргэн харвах чадвар
Монголчуудын амьдралыг тэтгэгч гол хэрэгсэл нь мал аж ахуй, ан гөрөө хоёр байв. Тиймээс монгол хүүхэд бүр мэдээ орох цагаасаа эхлэн эгэл хийцэт хавчаахай нум барьж хулгана, зурам харваж наадсаар арваад насанд хүрэхдээ зээр гөрөөснөөс эхлээд үнэг, чоно хүртэл бүхий л араатан, ан амьтныг морьтойгоо хөөн намнадаг мэргэн харваач болсон байдаг байжээ.

Давхиж яваа үнэгний сүүлний үе тоолон харвадаг хүмүүн байсан тухай нэгэн монгол сурвалжид өгүүлсэн буй. Гол төлөв зогсож байж, тэр ч бүү хэл мориноосоо бууж байж хөдөлгөөнгүй байдлаас харвадаг бусад улс орны хувьд тийнхүү морины давхиан дунд эгц урагшаа төдийгүй гэдрэг эргэн хударган гудас хийгээд гар арилжин баруун солгойгүй мэргэн харвах нь гайхалтай байсан тул тэр цагийн өрнө, дорнын олон сударт монгол цэргийн тэрхүү чадварыг онцгойлон Плано Карпини “Эрчүүд нь сум хийх, мал сүргээ харахаас өөр ажил хийнэ гэж байхгүй.

Харин тогтмол ан агнаж, нум, сумаар харвах сургууль хийх бөгөөд тэгээд ч хүүхэд, үүхэдгүй цөм мэргэн харваачид ажгуу …

Охид хүүхнүүд нь ч морь унан давхихдаа эрчүүдээсээ дутуугүй сурамгай. Тэд мөн л эрчүүд шигээ нум, сум агссан байхыг бид харсан билээ. Хүүхнүүдийн зарим нь нум, сум харвахдаа эрчүүд шигээ бөлгөө” гэсэн байна. “Батын аян дайн” буюу айл бүрийн ахмад хөвгүүд оролцсон учир монголын түүхнээ “Ахмад хөвгүүдийн аян дайн” ч хэмээн тэмдэглэгдсэн дайны үед Моравийн Ольмюц хотынхон хэрмийн дээгүүр хүн цухуйх аргагүй харваж байсан монголчуудын цэцийг сорихоор шийджээ. Тэгээд хүн дүрстэй мануухай хийж хэрмийн дээгүүр өргөн өнгийлгөж.

Гэтэл тэр л хоромхон агшинд өчнөөн сум тусан шигдсэн тул ихэд гэлмэн гайхширч асан гэдэг.
Монголчууд мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэй байсан учраас бүхий л зүйлс “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” буюу тэнгэрийн тааллаар болно хэмээн үздэг байж. Үхэх, сэхэх, ялах, ялагдах нь өөрөөс тэр бүр хамаарахгүй, гагц тэнгэрийн таалал хэмээх тул цөс ихтэй агаад “Монголын нууц товчоо”-нд өгүүлсэнчлэн.
“Хацрыг жадалж байвч
Харсан нүдээ цавчдаггүй
Хар цусаа урсаж байвч
Харьж огт буцдаггүй” байжээ.

Монголчууд эр чадал, цэргийн эрдэм авьяасыг дээдлэн шүтэж, хар багаасаа харвах намнах, хатгалдан цавчилдах эрдэмд хүн бүр шамдан суралцдаг уламжлалтай байв.

Сяо Дахэн “Хүүхдээс ахмад настнаа хүртэл гагцхүү ид хүчиндээ эрдэж бардамнах бөгөөд дээрээс доороо хүртэл гагц ид хүчтэнийг хайрлан бахархдаг. Энэ нь эртнээс аваад Дундад улсын зовлон болж байсны шалтгаан нь биш бил үү!” гэжээ. Бас зэр зэвсгээ хайрлах чанараар онцгой байсан гэж болно. Дээрх зохиогч “…Монголчууд нуманд хамгаас хайртай. Арав гаруй жил хэрэглээд эвдрэхгүй нум байна … Хутганд их хайртай….Хутга хийх арга нь манайхтай адил. Гэвч ир мэс нь хурцыг л эрхэмлэдгээс биш гялбалзсан гялгарыг нь боддоггүй. Хуяг дуулганд маш хайртай. Тун нарийлгаар хийх бөгөөд бөхлөг. Дайн дажин үгүй боловч үргэлж зүлгэж арчиж байна. Бас сайн нохой, моринд хэтэрхий хайртай. Сайн нохой, морийг хүнээс ч илүү хайрлана” хэмээжээ.

Гурав. Цэрэг эрсийн бусад онцлог шинж
Монгол эрсийн хатан зоригийн тухай үлгэр домог мэт зүйл түүх сударт олонтаа өгүүлсэн байх ажээ. Тэр цагийн Азербайжаны сударч Ибн-ал-Асир “Хэрэвзээ хэн нэгэн хүн та нарт татарууд (монголчууд) айн дутаасан гэх юмуу олзлогдсон хэмээвээс тэр үгэнд бүү итгэ. Харин тэднийг алсан гэвэл сая итгэж болно.

Учир юун хэмээвээс тэр улс хэзээ ч аюун дутаадаггүй юм. Нэгэн удаа бид нэг татарыг яаж ийгээд барьж аваад явтал нөгөөх чинь мориноосоо үсрэн харайгаад толгойгоо чулуугаар хага дэлдэж үхсэн билээ. Бууж өгнө гэж байхгүй хэмээн Багдад хотноо элчээр ирсэн нэгэн гүрж ноён ярьсан” гэж бичсэн байдаг. Энэ мэт жишээ олон.

Монгол цэрэг дайчдын нэг онцлог нь тэд туйлын чанд сахилга журамтай, шударга үнэнч байсанд оршино. Үүнд Чингис хааны тогтоосон ахас ихэсээ хүндэтгэн, тэднийхээ хэлснийг үг дуугүй дагадаг уламжлалт ёс заншил ч ихэд нөлөөлжээ. Тиймээс ч тухайн үеийн аль ч орны цэрэгт байгаагүй хатуу чанд дэг журам, сахилга бат нь Чингис хааны цэргийн их ялалт, амжилтын нэгэн үндэс суурь болж өгсөн юм. Перс түүхч Жүвэйни “Тэдний захирах, захирагдах ёс туйлын нарийн чанд … Хүн бүхэн адил тэгш үүрэгхүлээнэ… Оногдсон үүргээ л дор дороо биелүүлэх ёстой… Түмтийн ноён ч бай, алдаа эндэгдэл гаргасан л бол шийтгэнэ. Тэгэхдээ тэр ноён хоёр нарны хооронд явж хүрэхүйц тийм хол газарт байсан ч хаан түүн рүү элч мордуулна. Тэр элч нь ноёнд хүрч очоод толгойг нь ав гэсэн бол толгойг нь авна. Алт эрдэнээр торго гэсэн бол торгоод буцаж ирнэ” хэмээгээд харьяат албат, ноёдоосоо жийрхэж байдаг асан тэр үеийн бусад хаад, ноёдын цэргийн байдалтай зүйрлэн хэчнээн их зөрөөтэйг нь шагшин бичсэн байдаг.

Л.Н.Гумилев “Их талд итгэснийг хуурч мэхэлдэггүйгээрээ соёл иргэншилтэй бусад орноос ялгарч байв” хэмээжээ.
Мөн цагийг гайхалтай баримталдаг нь бас онцлог. Жүвэйни “Хэрвээ цэрэг юмуу бусад ямар нэг юм гаргах шаардлагатай бол … тэдэн мянган цэрэгтэнд, төдийд байх ёстой” гэсэн зарлиг гарна. Цэрэг ч тэр ёсоор товлосон цагаас хожимдолгүй, бас түрүүлэлгүй зохих газарт бэлэн болсон байх ёстой. Тэгэхдээ цагаас хожимдох юмуу нүд ирмэхийн төдий ч түрүүлж үл болно” гэжээ.

Цагийг ийнхүү наана, цаанагүй ягштал баримталж асан нь монголчуудыг ялалт, амжилтад хүргэсэн чухал нөлөөтэй хүчин зүйлийн нэг байсан биз. Дашрамд өгүүлэхэд, үндэстний энэ чухал чанараа өдгөө бид гээчихсэн байгаа нь сул дорой болсны, мөн тийм байхын илрэл ч байж магадгүй хэмээн эмзэглэнэм.

Өөр бас онцлон дурдууштай зүйл бол тэдний эв нэгдэл. Энэ нь цэргийн анхан шатны нэгж болох аравт, зуутууд, цаашилбал мянга хүртэл гол төлөв нэгэн овог, аймгийн, ах дүү шахуу улсаас бүрдэж байсантай нь ч бас холбоотой биз. Хууль цааз ч хатуу, шат дараалан хүн бүрийн гүйцэтгэх ёстой үүрэг, хариуцлага ч тов тодорхой байж.

Хэн нэгэн осол сул болвоос тэр хүн өөрөө хариуцлага хүлээхээс гадна харьяат албатаа захирч, хүмүүжүүлж үл чадагсад, түүнийг хариуцсан аравт, зуутын ноёд, эх, эцэг нь ч хүртэл хариуцлага хүлээдэг.

Хар амиа хаацайлан хэн нэгнээ дайсны дунд орхин одох ёсгүй бөгөөд бие биендээ үл тусалж орхигсдыг хүндээр шийтгэдэг, харин байлдаанд шархдагсад, тэр ч бүү хэл үрэгдэгсдийг амь золин авч гарагсдыг харц боол, эзэн ноён хэн ч байсан ялгалгүй ихэд хөхүүлэн шагнах журмыг Чингис хаан хуульчлан тогтоосон нь монголчуудын эртний уламжлалт нийтэч, хүмүүнлэг хэв ёс, зан заншлыг улам батжуулж, цэргийн сахилга, нэгдэл нягтралыг дээшлүүлэхэд нөлөөлсөн чухал хүчин зүйл болжээ.

Тэр цагт ийнхүү хэн нэгэндээ туслаагүйн төлөөнөө шийтгэл хүлээлгэдэг хууль өөр хаана ч байгаагүй бөгөөд гагцхүү Чингис хаан л харилцан туслах мэдрэмж бүхий чанд сахилгатай армийг бий болгож чадсан нь тэр байлаа.

Ийнхүү монгол цэрэг тэр үеийн түүхчдийн цохон тэмдэглэсэнчлэн “Сахилга журам, дайтах чадвараараа урьд, хожидын бүх улс аймгаас давуутай”, “…байгалийн жам ёсыг эрхэмлэн шүтэж аливаа бузар муухай зан, булай үйл бүхнийг үзэн ядах ба өвөр хоорондоо эвсэг эевэргүү, эзэн ноёндоо үнэнч хүлцэнгүй, ухварлан сэтгэх хийгээд үйлтгэх хэрэгтээ чигч шударга”, “…сөс ихтэй дайчин эрс” байжээ

Доктор, професор Ж. Базарсүрэн